Η σημασία της εκμάθησης και της ανάπτυξης του λεξιλογίου σε μαθητές με Μαθησιακές Δυσκολίες
Σύμφωνα με το Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών στο οποίο προτείνεται η εφαρμογή της επικοινωνιακής και κειμενοκεντρικής μεθόδου στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας, επισημαίνεται η ισότιμη ενασχόληση με τη γραμματική και το λεξιλόγιο (Γούτσος 2006. Μήτσης 1998. Παραδιά κ.ά. 2009), γεγονός που συμφωνεί με τις γλωσσικές θεωρίες για τη σημασία του λεξιλογίου (Γούτσος 2006. Μπακάκου-Ορφανού 2005. Σακελλαρίου 2005. Meara 1997. Μότσιου 1994. Singleton 1999. Aitchison 1994.).
Το λεξιλόγιο, όπως αναφέρουν οι Μπακάκου-Ορφανού (2005) και Σακελλαρίου (2005), αποτελεί βασικό πυλώνα της γλώσσας, πάνω στον οποίο βασίζεται η γλωσσική παραγωγή, οπότε η γραμματική έρχεται ως ένα σύστημα κανόνων για να τακτοποιήσει τις προϋπάρχουσες λεξιλογικές δομές. Έτσι, αναγνωρίζεται η αξία της γραμματικής και επιτονίζεται η λεξιλογική φύση της γλώσσας (Μήτσης, 2004. Coady, 1997).
Η κατάκτηση του βασικού λεξιλογίου από τους μαθητές, και ειδικά από αυτούς που αντιμετωπίζουν μαθησιακές δυσκολίες, απαιτεί τη συνδρομή ποικίλων γνωστικών λειτουργιών, όπως η αντίληψη, η προσοχή και η μνήμη (Ρούσσος, 2014).
Η διδασκαλία του λεξιλογίου είναι μία πολύπλοκη διαδικασία που απαιτεί την εκμάθηση βασικών αλλά και ανώτερων γνωστικών στρατηγικών (Ρούσσος, 2014. Mason, 2013), καθώς εγείρονται ζητήματα που αφορούν το τι θα διδαχτεί (Nation, 2001), τι δομή θα έχει (Μπακάκου-Ορφανού, 2005) και ποιες διδακτικές μέθοδοι θεωρούνται ενδεδειγμένες (Γούτσος, 2006. Μπακάκου-Ορφανού, 2003. Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, 1996. Χαραλαμπάκης, 1994).
Αν η διδακτική του λεξιλογίου απαιτεί τη συνδρομή αρκετών στρατηγικών, ώστε να εδραιωθεί στην οπτική/ ορθογραφική μνήμη των μαθητών που δεν αντιμετωπίζουν μαθησιακές δυσκολίες, ο ρόλος της γίνεται ακόμα πιο απαιτητικός και αναζητά όχι μόνο στρατηγικές αλλά και τεχνικές για την εδραίωση της οπτικής εικόνας της λέξης, όταν οι μαθητές εμφανίζουν μαθησιακές δυσκολίες.
Τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες κάνουν λάθη τόσο στην καταληκτική ορθογραφία όσο και στην ιστορική ορθογραφία, καθώς ζητάται η γνώση πολλών κανόνων και η συνεχής ανάκληση αυτών, όσο δεν έχει παγιωθεί η αυτόματη οπτική εικόνα των λέξεων (Boyle & Scanlon, 2010). Αυτό από μόνο του αποτελεί μία προκλητικά δύσκολη δραστηριότητα για τους τυπικούς μαθητές, πόσο μάλλον για τα παιδιά που αντιμετωπίζουν μαθησιακές δυσκολίες.
Έτσι, οι μαθητές ψάχνουν στη μνήμη τους, για να ανακαλέσουν είτε την οπτική αντίληψη της λέξης είτε τον κανόνα που πρέπει να εφαρμόσουν, για να τη γράψουν σωστά. Εάν η έρευνα αποβεί άκαρπη, γράφουν τη λέξη ανακαλώντας την εικόνα μίας συναφούς λέξης ή μέσα από την τυχαιότητα.
Τα προβλήματα στο λεξιλόγιο εμφανίζονται από τα πρώτα σχολικά χρόνια και χωρίς την κατάλληλη παρέμβαση επιδεινώνονται με την πάροδο των χρόνων, καθώς ο μαθητής χρησιμοποιεί την τεχνική της αυτόματης γραφής χωρίς τη συνδρομή μηνμονικών τεχνικών ή άλλων στρατηγικών (Mason, 2013). Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι η σχολική υποεπίδοση και η άρνηση του μαθητή να εκτελέσει ή να συμμετάσχει σε δραστηριότητες παραγωγής γραπτού λόγου, φοβούμενος την ύπαρξη πολλών λαθών στο γραπτό του και τη συνακόλουθη ματαίωση που θα βιώσει (Mastropieri, Scruggs, Guckert, Thompson & Weiss, 2013. Schlagal, 2013).
Οι μαθητές είναι θεμιτό να μαθαίνουν το λεξιλόγιο όχι αποσπασματικά, αλλά μέσα από προτασιακές ή κειμενικές δραστηριότητες που θα έχουν νόημα και ενδιαφέρον για αυτούς (Βoyle & Scanlon, 2010). Η καλή γνώση μιας γλώσσας δεν εξαρτάται τόσο από το πόσες λέξεις γνωρίζει κανείς, αλλά από το πόσο αποτελεσματικά τις χρησιμοποιεί, προκειμένου να επιτύχει συγκεκριμένο επικοινωνιακό στόχο (Παραδιά, Γκλαβάς, Μήτσης, Τζιμώκος, 2012).
Τέλος, η δημιουργία εσωτερικών κινήτρων αποτελεί σημαντικό παράγοντα στην εκμάθηση και στην ανάπτυξη του λεξιλογίου. Οι μαθητές που παρωθούνται να θέτουν στόχους, τους επιτυγχάνουν. Χρησιμοποιούν στρατηγικές, σχεδιάζουν νέες που τους βοηθούν να επιτύχουν τους στόχους τους, με αποτέλεσμα να καταφέρνουν σημαντικά αποτελέσματα.
Υπάρχουν πολλά ερευνητικά δεδομένα που επισημαίνουν ότι όταν οι μαθητές που αντιμετωπίζουν μαθησιακές δυσκολίες, διδαχτούν συστηματικά τεχνικές και στρατηγικές, μπορούν να βελτιώσουν τις ικανότητες γραφής τους, σε τέτοιο σημείο που γίνεται να συγκριθούν με μαθητές που δεν παρουσιάζουν μαθησιακές δυσκολίες (McNaughton, Hughes & Clark, 1994).
Βιβλιογραφία
Aitchison, J. (1994). Words in the Mind: An Introduction to the Mental Lexicon. Oxford UK and Cambridge USA: Blackwell.
Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Ά. (1996). Η διδασκαλία των μη απλών λεξικών μονάδων της νέας ελληνικής. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή – Χορν (επιμ), Η Νέα Ελληνική ως ξένη γλώσσα: Προβλήματα διδασκαλίας, σσ. 129-149. Αθήνα: Ίδρυμα Γουλανδρή - Χορν.
Boyle, J. & Scanlon, D. (2010). Methods and Strategies for teaching students with Mild Disabilities. USA: Wadsworth.
Γούτσος, Δ. (2006). Ανάπτυξη λεξιλογίου - Από το βασικό στο προχωρημένο επίπεδο. Στο Δ. Γούτσος, Μ. Σηφιανού & Α. Γεωργακοπούλου (επιμ.), Η Ελληνική ως Ξένη Γλώσσα: από τις Λέξεις στα Κείμενα, σσ. 13-92. Αθήνα: Πατάκης.
Coady, J. (1997). L2 vocabualry acquisition through extensive reading. In J. Coady, and T. Huckin (eds), Second language vocabulary Acquisition, pp. 225-237. Cambridge: Cambridge University Press.
Κρόκου, Ζ. (2011). Από τη λέξη... την πρόταση... στο κείμενο. Εργαλείο ανίχνευσης των ανγνωστικών δυσκολιών. Εκδόσεις: Γρηγόρη.
Mason, L. (2013). Best practices and current trends in written instruction for students with learning disabilities. In J. Bakken, F. Obiakor & A. Rotatory (eds), Learning Disabilities: Practice concerns and Students with LD, pp. 45-64. UK: Emerald Group Publishing Limited.
Mastropieri, M., Scruggs, T., Guckert, M., Thompson, C. & Weiss, M. (2013). In J. Bakken, F. Obiakor & A. Rotatory (eds), Learning Disabilities: Practice concerns and Students with LD, pp. 1-18. UK: Emerald Group Publishing Limited.
Meara, P. (1997). Towards a new approach to modelling vocabulary acquisition. In N. Schmit & M. McCarthy (eds), Vocabulary. Description, Acquisition and Pedagogy, pp. 109-121. Cambridge: Cambridge University Press.
Μήτσης, Ν. (2004). Η Διδασκαλία της Γλώσσας υπό το Πρίσμα της Επικοινωνιακής Προσέγγισης – Εισαγωγή στη Θεωρία και τις Τεχνικές του Επικοινωνιακού Μοντέλου. Αθήνα: Gutenberg.
Μήτσης, N. (1998). Στοιχειώδεις αρχές και μέθοδοι της Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας. Αθήνα: Gutenberg
Μήτσης, Ν. (1996). Διδακτική του Γλωσσικού Μαθήματος. Από τη Γλωσσική Θεωρία στη Διδακτική Πράξη. Αθήνα: Gutenberg.
Μότσιου, Β. (1994). Στοιχεία Λεξικολογίας. Εισαγωγή στη Νεοελληνική Λεξικολογία. Αθήνα: Νεφέλη.
Μπακάκου-Ορφανού, Α. (2005). Η λέξη της Νέας Ελληνικής στο γλωσσικό σύστημα και στο κείμενο. «Παρουσία», Παράρτημα Αρ. 65. Αθήνα.
Μπακάκου-Ορφανού, Α. (2003). Επίπεδα λεξιλογίου της νέας ελληνικής. Στο Πρακτικά Συνεδρίου «Γλώσσα και Πολιτισμός», Πανεπιστήμιο Αθηνών, 24-26 Μαΐου 2001, σσ. 157-165. Αθήνα: Γκέλμπεσης Γεώργιος.
Nation, I.S.P. (2001). Learning Vocabulary in Another Language. Cambridge: Cambridge University Press.
Παραδιά, Μ, Γκλαβάς, Σ., Μήτσης Ν. & Τζιμώκας Δ. (2009). Η διδασκαλία του λεξιλογίου βάσει των νέων σχολικών εγχειριδίων Γλωσσικής Διδασκαλίας του Γυμνασίου. Εκτίμηση του βαθμού αφομοίωσης και αξιοποίησής του με βάση μαθητικές παραγωγές γραπτού λόγου. Στο Επιστημονική Επετηρίδα Παιδαγωγικού Τμήματος Δ.Ε. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων (επιμ), σσ. 111-130. Ιωάννινα: Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Παραδιά, Μ., Γκλαβάς, Σ., Μήτσης, Ν. & Τζιμώκας, Δ. (2012). Η θέση του λεξιλογίου στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας Γυμνασίου σήμερα: Διερεύνηση διδακτικών και αξιολογικών πρακτικών. Στο Z. Gavriilidou, A. Efthymiou, E. Thomadaki & P. Kambakis-Vougiouklis (eds), Selected papers of the 10th ICGL, σσ. 1068-1080. Komotini/ Greece: Democritus University of Thrace.
Ρούσσος, Π. (Επιμ.), (2014). Γνωστική ψυχολογία. Ανώτερες Γνωστικές Διεργασίες. Αθήνα: Τόπος.
Σακελλαρίου, Α. (2005). Σύγκριση του νοητικού λεξικού της Ελληνικής ως ξένης/δεύτερης γλώσσας με το νοητικό λεξικό της Ελληνικής ως μητρικής. Στο Μελέτες για την Ελληνική Γλώσσα. Πρακτικά της 25ης Ετήσιας Συνάντησης του Τομέα Γλωσσολογίας του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 7-9 Μαΐου 2004, σσ. 522-533. Θεσσαλονίκη: Κυριακίδης.
Schlagal, B. (2013). Best Practices in Spelling and Handwriting. In S. Graham, C. McArthur & G. Fitzgerald (eds), Best Practices in Writing Instruction, pp. 257-283. NY: The Guilford Press.
Singleton, D. M. (1999). Exploring the Second Language Mental Lexicon. Cambridge: Cambridge University Press.
Χαραλαμπάκης, Χ. (1994). Γλώσσα και εκπαίδευση. Θέματα διδασκαλίας της ΝΕ Γλώσσας. Αθήνα: Γεννάδειος Σχολή.